સત્યનાશી (પ્રિકલી પોપી) એક અમેરિકન છોડ છે, પરંતુ તે ભારતમાં દરેક જગ્યાએ ઉગે છે. સત્યનાશીના કોઈપણ ભાગને તોડવાથી તેમાંથી પીળા રંગનું દૂધ નીકળે છે, તેથી તેને સ્વર્ણક્ષીરી પણ કહેવામાં આવે છે. સત્યનાશીનું ફળ ચોરસ, કાંટાવાળું, કપ આકારનું હોય છે, જેમાં સરસવ જેવા નાના કાળા રંગના દાણા ભરેલા હોય છે જે સળગતા અંગારા પર ફેંકવામાં આવે ત્યારે મોટો અવાજ આવે છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં તેને ભડભંડ કહે છે. આ છોડના તમામ છોડ પર કાંટા છે 2 થી 4 ફૂટ ઉંચી ઝાડીઓ છે. નાના, પાંદડા લાંબા કાપેલા, કાંટાદાર, વચ્ચેનો ભાગ જાડો, સફેદ અને અન્ય નસો પણ સફેદ હોય છે. તેના ફૂલો ચળકતા પીળા રંગના હોય છે, સત્યનાશીનું ફળ ચોરસ, 1 થી દોઢ ઇંચ લાંબા હોય છે. તેના મૂળને ચોક કહેવાય છે. તેમાં પ્રોટોપિન, બર્બેરીન નામનો આલ્કલોઇડ અને બીજમાં 22 થી 26 ટકા અપ્રિય તીખું તેલ હોય છે.
સત્યનાશી (કાંટાદાર ખસખસ)ને સંસ્કૃતમાં કટુપર્ણી, કંચક્ષીરી, સ્વર્ણક્ષીરી, પીતાદુગ્ધા, હિન્દીમાં સ્યાકાંતા, ભડભંડ, સત્યનાશી, પીળા ધતુરા, ફિરંગીધાતુરા, મરાઠીમાં મિલ ધાત્રા, કેટ ધોત્રા, ગુજરાતીમાં દારુરી, સત્યનાશી, બંગાળીમાં કટ્યાનશી, શિખ્યાલ, શીકાન્તી, પંજાબી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તમિલમાં યોતિટ, કુશમકમ વગેરે નામોથી ઓળખાય છે.
સત્યનાશી કફ દૂર કરે છે. બાહ્ય ઉપયોગ માટે, તેનું દૂધ, પાંદડાનો રસ અને બીજ તેલનો ઉપયોગ થાય છે. જે ઉકાળો, સત્યનાશી, ઘા મટાડે છે અને રક્તપિત્ત મટાડે છે. સત્યનાશીના મૂળની પેસ્ટ સોજો અને ઝેર ઘટાડે છે. તેના બીજ પીડા ઘટાડે છે. તેનાથી ક્યારેક ઉલ્ટી પણ થાય છે. સત્યનાશી મૂળ પેટના કૃમિનો નાશ કરે છે. સત્યનાશીના મૂળનો રસ અને તેનું દૂધ લોહીની અશુદ્ધિઓ અને સોજો દૂર કરે છે.
કાંટાદાર ખસખસ સાથે વિવિધ રોગોની સારવાર:
શ્વસન સંબંધી રોગ અને ઉધરસ: શ્વાસ સંબંધી રોગ (અસ્થમા) અને ઉધરસમાં સત્યનાશીના મૂળનું અડધોથી 1 ગ્રામ ચુર્ણ ગરમ પાણી અથવા દૂધ સાથે સવાર-સાંજ દર્દીને આપવાથી કફ દૂર થાય છે અથવા સત્યનાશીના પીળા દૂધમાં રૂના 4-5 ટીપાં ભેળવી પીવાથી કફ દૂર થાય છે.
દાદ: સત્યનાશીના પાનનો રસ અથવા તેલ લગાવવાથી દાદ મટે છે.
યુરિનરી ડિસઓર્ડરઃ પેશાબની નળી (યુરીનરી પાઈપ)માં બળતરા થતી હોય તો 20 ગ્રામ સત્યનાશીના પંચાંગને 200 મિલી પાણીમાં પલાળીને શરબત અથવા ઉકાળો બનાવીને દર્દીને આપવાથી પેશાબ વધુ આવે છે અને પેશાબની નળીમાં બળતરા દૂર થાય છે.
કમળો: 10 મિલી ગિલોયના રસમાં સત્યનાશી તેલના 8 થી 10 ટીપાં ભેળવીને સવાર-સાંજ દર્દીને આપવાથી કમળો મટે છે. સત્યનાશીના મૂળની છાલનું 1 ગ્રામ ચૂર્ણ ખાવાથી કમળો મટે છે.
પેટનો દુખાવોઃ 3 થી 5 મિલીલીટર સત્યનાશી પીળા દૂધમાં 10 ગ્રામ ઘી ભેળવીને પીવાથી પેટનો દુખાવો મટે છે.
આંખના રોગો: સત્યનાશી દૂધના 1 ટીપામાં 3 ટીપા ઘી ભેળવીને કાજલ આંખો પર લગાવવાથી આંખોની શુષ્કતા અને અંધત્વ દૂર થાય છે.
અસ્થમાના કિસ્સામાં: સત્યનાશીના પંચાંગ (મૂળ, દાંડી, પાંદડા, ફળ, ફૂલો)નો 500 મિલી રસ કાઢીને આગ પર ઉકાળો. જ્યારે તે રબડી જેવું ઘટ્ટ થઈ જાય ત્યારે તેમાં 60 ગ્રામ જૂનો ગોળ અને 20 ગ્રામ રેઝિન નાખીને ગરમ કરો. પછી તેમાંથી એક ચતુર્થાંશ 1 ગ્રામ ગોળીઓ બનાવીને એક ગોળી ગરમ પાણી સાથે દિવસમાં ત્રણ વખત આપવાથી અસ્થમામાં ફાયદો થાય છે.
રક્તપિત્ત: સત્યનાશીના રસમાં થોડું મીઠું ભેળવીને દરરોજ 5 થી 10 મિલીલીટરની માત્રામાં લાંબા સમય સુધી સેવન કરવાથી રક્તપિત્તમાં ફાયદો થાય છે.
પોસ્ટ ઓફિસની યોજના: વાર્ષિક રૂ. 399 રોકાણ પર મળશે રૂ. 10 લાખ સુધીનો લાભ, જાણો કેવી રીતે?
મોઢાના ચાંદાઃ સત્યનાશીની એક ડાળી તોડીને મોઢાના ચાંદા પર લગાવવાથી મોઢાના ચાંદા મટે છે.
કાનનો દુખાવોઃ કાનમાં સત્યનાશીનું તેલ નાખવાથી પણ કાનનો દુખાવો, કાનના ઘા અને સાંભળવાની ખોટ મટે છે.
બકવાસ: સત્યનાશીના દૂધને જીભ પર ઘસવાથી હલાવતા મટે છે.
પાઈલ્સ (અર્શ): સત્યનાશીના મૂળ, ખમણ અને ચક્રમર્દના બીજને 1-1 ગ્રામની માત્રામાં લઈ પાવડર બનાવી લો. આ પાવડરને છાશ સાથે પીવાથી પાઈલ્સ મટે છે.
પથરી: સત્યનાશીનું 1 મિલી જેટલું દૂધ રોજ પીવાથી પેટની પથરી મટે છે.
નાકના રોગોઃ સત્યનાશી (પીળા ધતુરા)ના પીળા દૂધને ઘી સાથે ભેળવીને નાકના ખીલ પર લગાવવાથી આરામ મળે છે.
રક્તપિત્ત: 25 મિલિલીટર સત્યનાશી (પીળી દાતુરા)નો રસ 10 ગ્રામ મધમાં ભેળવીને પીવાથી રક્તપિત્ત મટે છે.
મેલેરિયાનો તાવ: 1 થી 2 મિલી સત્યનાશી દૂધમાં લીંબુના રસ સાથે સવાર-સાંજ પીવાથી મેલેરિયાના તાવમાં ફાયદો થાય છે.
દાંતના કૃમિઃ સત્યનાશીના બીજને બાળીને તેનો ધુમાડો મોઢામાં રાખવાથી દાંતના કીડા દૂર થાય છે અને દાંતના દુખાવામાં રાહત મળે છે.
ખાંસી: સત્યાનાશીના મુલાયમ મૂળને કાપીને છાંયડામાં સૂકવી લો, પછી તેનો પાવડર બનાવી લો. તેમાં સમાન માત્રામાં કાળા મરીનો પાવડર ઉમેરીને લસણના રસમાં 3 કલાક સુધી ઓગાળીને ગ્રામના કદની ગોળીઓ બનાવો.
એક ગોળી દરરોજ 3-4 વખત નવશેકા પાણી સાથે દર્દીને આપવી જોઈએ. અથવા દર્દી આ ગોળીઓને મોઢામાં રાખી શકે છે અને ઉધરસના હુમલા વખતે તેને ચૂસી શકે છે. આ ગોળી ગંભીર ઉધરસને પણ નિયંત્રણમાં રાખે છે. સત્યનાશીના રસમાં 8 વર્ષ જૂનો ગોળ ભેળવીને ચણાના કદની ગોળી બનાવીને ખાવાથી ઉધરસ મટે છે. દવા લેતી વખતે મીઠું બિલકુલ ન લેવું જોઈએ.
કબજિયાત માટે: સત્યનાશીના મૂળની છાલ 10 ગ્રામ અને કાળા મરીના 5 દાણા પાણીમાં પીસીને પીવાથી પેટનો દુખાવો મટે છે. 1 ગ્રામથી 3 ગ્રામ સત્યનાશી તેલ પાણીમાં ભેળવીને પીવાથી પેટ સાફ થાય છે. સત્યનાશીના મૂળની છાલનું 6 ગ્રામથી 10 ગ્રામ પાણી સાથે સેવન કરવાથી શૌચક્રિયા દૂર થાય છે. સત્યનાશી બીજના તેલના 30 ટીપાં દૂધમાં ભેળવીને સવાર-સાંજ પીવાથી કબજિયાત (પેટનો ગેસ) મટે છે.
પેટના કૃમિ માટે: સત્યનાશીના મૂળની છાલનું ચૂર્ણ અડધા ગ્રામથી લઈને 1 ગ્રામ સુધીના પ્રમાણમાં સેવન કરવાથી આંતરડાના કૃમિ નાશ પામે છે. 2 ચપટી સત્યનાશીના મૂળને બારીક પીસીને પાણી સાથે પીવાથી પેટના કીડા મટે છે.
ખરજવુંના કિસ્સામાં: સત્યનાશીના છોડના તાજા રસમાં પાણી ભેળવી અને વરાળનો ઉપયોગ કરીને રસ તૈયાર કરો. આ રસ 25 મિલીલીટર સવાર-સાંજ પીવાથી ખરજવું અને ચામડીના અન્ય રોગો મટે છે. સત્યનાશી (પીળા દાતુરા)ના તાજા છોડના રસમાં સમાન માત્રામાં પાણી ભેળવીને તેનો રસ કાઢો. આ રસ 25 મિલીલીટર રોજ સવાર-સાંજ પીવાથી ખરજવું અને ચામડીના અન્ય રોગો મટે છે.
ખંજવાળ માટે: સત્યનાશીના બીજને પાણીમાં પીસીને ત્વચા પર લગાવવાથી ખંજવાળમાં રાહત મળે છે.
નખના રોગોઃ નખની ખંજવાળ દૂર કરવા માટે સત્યનાશીના મૂળને ઘસીને દરરોજ 2 થી 3 વાર નખ પર લગાવવાથી નખના રોગો દૂર થાય છે.
અસ્વીકરણ:
આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી માત્ર શૈક્ષણિક અને સામાન્ય માહિતીના હેતુ માટે છે. તે કોઈપણ પ્રકારની તબીબી સલાહ, નિદાન અથવા સારવારનો વિકલ્પ નથી. તમારી વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ અને જરૂરિયાતો અલગ-અલગ હોઈ શકે છે, તેથી કોઈપણ નિર્ણય લેતા પહેલા નિષ્ણાતની સલાહ લેવી મહત્વપૂર્ણ છે.
